Na blogu Ośrodka „Brama Grodzka -Teatr NN” opowiadamy o naszej codziennej pracy: o opiece nad pamięcią Lublina i Lubelszczyzny, poszukiwaniu śladów przeszłości, działaniach kulturalnych i edukacyjnych, sile wolnego słowa i Innym Lublinie. Tu też znajdziecie wpisy o wyjątkowych spotkaniach i niesamowitych ludziach, z którymi mamy szczęście współpracować. Te „opowieści z Bramy” snują dla Was pracownicy działów Bramy Grodzkiej, Trasy Podziemnej i Domu Słów.

Na blogu Ośrodka „Brama Grodzka -Teatr NN” opowiadamy o naszej codziennej pracy: o opiece nad pamięcią Lublina i Lubelszczyzny, poszukiwaniu śladów przeszłości, działaniach kulturalnych i edukacyjnych, sile wolnego słowa i Innym Lublinie. Tu też znajdziecie wpisy o wyjątkowych spotkaniach i niesamowitych ludziach, z którymi mamy szczęście współpracować. Te „opowieści z Bramy” snują dla Was pracownicy działów Bramy Grodzkiej, Trasy Podziemnej i Domu Słów.

Teatr NN

Zapomniana szkoła

Dzięki dokładnej analizie fotografii, możemy “wejść” w zdjęcie i wydobyć na wierzch ukryte w nim szczegóły. W ten sposób przywracamy pamięć o obiektach nieistniejących od kilkudziesięciu lat.

Budynek przy ulicy Żmigród 3, lata 30. XX wieku. Fragment zdjęcia Józefa Koziejowskiego.

Budynek przy ulicy Żmigród 3, lata 30. XX wieku. Fragment zdjęcia Józefa Koziejowskiego.

Jednym ze standardowych działań Pracowni Ikonografii Ośrodka “Brama Grodzka – Teatr NN” jest tworzenie galerii na stronie internetowej, z fotografii pozyskanych i zdigitalizowanych przez Ośrodek. Zazwyczaj są to galerie związane z określonymi miejscami w przestrzeni Lublina: ulicami, placami, budynkami. Fotografie, zarówno profesjonalne, jak i amatorskie, zestawiane są ze wspomnieniami świadków historii, nagranymi przez Pracownię Historii Mówionej.

Kilka tygodni temu, podczas przygotowywania galerii dotyczącej ulicy Żmigród, wyraziłem w rozmowie żal, że choć mamy znakomite wspomnienia dotyczące szkoły powszechnej nr 19, działającej w okresie międzywojennym pod adresem Żmigród 3, nie dysponujemy choćby jednym zdjęciem przedstawiającym budynek szkoły. Cóż, Żmigród nie był w tym czasie szczególnie chętnie fotografowanym fragmentem miasta, a i sama siedziba szkoły nie była wymarzonym obiektem dla placówki edukacyjnej.

Po rozmowie wróciłem do przygotowywania galerii, ale kwestia zapomnianego obiektu szkolnego nie dawała mi spokoju. Wprawdzie nie mamy fotografii samego budynku, ale może jest widoczny na którymś z nielicznych zachowanych zdjęć Żmigrodu? Postanowiłem to sprawdzić. Ku mojemu zaskoczeniu, ale i nieskrywanej radości, okazało się, że poszukiwania szybko przyniosły efekt. Choć budynek szkoły nie był szczególnie atrakcyjny – to zaledwie oficyna tylna dawnego pałacu Pociejów – i z tego powodu nie zasługiwał, zdaniem ówczesnych fotografów, na uwiecznienie, to jednak pojawił się na kilku zdjęciach z tamtego okresu. Oczywiście, nie jako główny bohater fotografii, lecz zaledwie tło dla ważniejszych obiektów. Ale nawet ta fragmentaryczna obecność na zdjęciach pozwala na odtworzenie wyglądu budynku i przypomnienie go obecnym mieszkańcom Lublina.

Widok z wieży Trynitarskiej na ulicę Zamojską i zabudowę ulicy Żmigród.
Na pierwszym planie pałac Pociejów; za nim widoczny dach oficyny tylnej pod adresem Żmigród 3.
Pocztówka z początku XX wieku. Kolekcja Zbigniewa Lemiecha.

Najstarsze znane fotografie, przedstawiające oficynę dawnego pałacu Pociejów przy ulicy Żmigród, można zobaczyć na dwóch pocztówkach z początku XX wieku. Na pierwszej z nich zamieszczono widok Żmigrodu z wieży Trynitarskiej; wyraźnie widać dach oficyny tylnej pałacu, sąsiadującej z głównym budynkiem.

Widok z ulicy Bernardyńskiej na katedrę i zabudowę ulicy Żmigród.
Za drzewami, w centrum kadru, widoczna oficyna tylna pałacu Pociejów pod adresem Żmigród 3.
Pocztówka z początku XX wieku. Kolekcja Zbigniewa Lemiecha.

Na drugiej pocztówce, z panoramą Żmigrodu i Starego Miasta, wykonaną najprawdopodobniej z pałacu Sobieskich przy ulicy Bernardyńskiej, widać całą oficynę, tylko w niewielkim stopniu przesłoniętą drzewami. Nad nią dominuje główny budynek pałacowy, usytuowany przy ulicy Królewskiej. Takie efektowne ujęcie było możliwe do wykonania, ponieważ w tym czasie nie było jeszcze obszernej kamienicy na rogu Żmigrodu i ulicy Bernardyńskiej, ani nowych budynków mieszkalnych po nieparzystej stronie ulicy Żmigród.

Ulica Żmigród w Lublinie, widok od strony ulicy Bernardyńskiej.
W głębi, po lewej, widoczny fragment budynku Żmigród 3.
Pocztówka z lat 20. XX wieku. Kolekcja Zbigniewa Lemiecha.

Z końca lat 20. XX wieku pochodzi kolejna pocztówka, na której widać kamienicę Żmigród 3, również od strony ulicy Bernardyńskiej. Tym razem jednak zdjęcie zostało wykonane bezpośrednio z ulicy Żmigród. Budynek widoczny jest w perspektywie ulicy, jest już jednak częściowo zasłonięty, przez wzniesione na początku XX wieku kamienice pod numerem 5 i 7.

Ulica Żmigród w Lublinie, widok w kierunku katedry.
W głębi widoczny budynek Żmigród 3.
Fot. Józef Koziejowski, lata 30. XX wieku.

Najwięcej informacji o wyglądzie oficyny tylnej pałacu Pociejów dostarcza znakomita, także pod względem artystycznym, fotografia autorstwa Józefa Koziejowskiego, wykonana w latach 30. XX wieku. Zdjęcie, podobnie jak wcześniejsze, zostało zrobione z poziomu ulicy Żmigród, od parzystej strony ulicy. Jest to być może najlepsze, z dotychczas znanych, zdjęć, na których widać fasadę budynku Żmigród 3. Co ciekawe, w zbiorach Pracowni Historii Mówionej Ośrodka “Brama Grodzka – Teatr NN” znajdują się wspomnienia Marii Sowy (z domu Petz), odnoszące się dokładnie do tego samego okresu, z którego pochodzi zdjęcie. W drugiej połowie lat 30. Maria Petz była uczennicą Szkoły Powszechnej nr 19, mieszczącej się właśnie w oficynie pałacu Pociejów, pod adresem Żmigród 3.

Widok z ulicy Żmigród w kierunku katedry i Wieży Trynitarskiej.
Po lewej widoczny budynek Żmigród 1 i fragment budynku Żmigród 3.
Fot. Jan Bułhak, lata 20. XX wieku.

Dla porządku należy dodać, że kamienicę Żmigród 3 można zobaczyć także na dwóch fotografiach przedstawiających ulicę Żmigród u zbiegu z ulicą Królewską. Pierwsza została wykonana przez wybitnego polskiego fotografika, Jana Bułhaka, w latach 20. XX wieku. Drugie zdjęcie powstało dziesięć lat później, a jego autorką była Elżbieta Izdebska-Margul. Należy jednak zaznaczyć, że na obydwu fotografiach widać zaledwie niewielki fragment budynku, który dostrzeże tylko dociekliwy obserwator.

Ulica Żmigród, widok z ulicy Królewskiej.
Po prawej, za pałacem Pociejów, widoczne budynki Żmigród 1 i 3.
Fot. Elżbieta Izdebska-Margul, lata 30. XX wieku.

Mówiąc o zasobach Ośrodka “Brama Grodzka – Teatr NN” należy koniecznie wspomnieć nie tylko o budynkach, ale i ludziach, którzy w nich żyli. W zbiorach rodzinnych Marii Sowy zachowały się dwie fotografie z czasów funkcjonowania Szkoły Powszechnej nr 19 przy ulicy Żmigród 3. Pierwsza została wykonana na podwórzu szkoły, druga podczas wycieczki klasowej do Kazimierza Dolnego. Na obydwu fotografiach, oprócz uczniów, są obecni także nauczyciele. Po latach wyjątkowo brzmią wspomnienia dotyczące dwojga nauczycieli pochodzenia żydowskiego, dla których nadchodząca wojna miała być szczególnie bezwzględna. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że dzięki fotografiom i spisanym wspomnieniom byłej uczennicy, osoby te zostały uchronione od zapomnienia.

Uczniowie trzeciej klasy szkoły powszechnej nr 19 przy ulicy Żmigród w Lublinie, 1936 rok.
Autor nieznany. Kolekcja Marii Sowy.

Dzięki dokładnej analizie fotografii, pozwalającej “wejść” w zdjęcie i wydobyć na wierzch ukryte w nim szczegóły, zarówno budynek szkoły, jak i pracujący w nim nauczyciele, zostali, choćby symbolicznie, przywróceni do życia. W ten sposób przywracamy pamięć o miejscu nieistniejącym już od ponad 70 lat. Obiekt pojawiający się we wspomnieniach przestaje być nieokreślony, abstrakcyjny. Fotografie w połączeniu z historiami mówionymi dają nam żywy obraz budynku i związanych z nim ludzi.

Galerię Szkoły Powszechnej nr 19 w Lublinie przy ulicy Żmigród 3, z załączonymi historiami mówionymi, można zobaczyć na stronie Lublin. Fotografia.